|
|
|
BỆNH MỤN MẶT
(Acne vulgaris)
Bác sĩ Nguyễn Văn Ðức
(Bài trên Website www.hqtysvntd.org)
Mụn mặt là kẻ thù của sắc đẹp. Một
gương mặt đẹp, không may có vài cái
mụn đo đỏ, cũng đã bớt phần kiều diễm.
Khi mụn nhiều quá, thành sẹo chằng chịt
trên mặt, có thể khiến ta đâm mất tự tín,
buồn tủi, không dám gặp ai.
Nếu bạn táy máy nặn những cái mụn
đo đỏ trên mặt ấy, một nhân vàng vàng
sẽ trồi lên trên da. Nhân vàng này trông
giống trứng mấy con cá, nên bệnh mụn
mặt hay được người Việt ta gọi "bệnh
mụn trứng cá".
Mụn trứng cá là bệnh ngoài da xảy
ra nhiều nhất. Bạn không cô đơn, ở nước
Mỹ này, hơn 17 triệu người đang cùng
đau khổ như bạn. Bệnh không từ ai, chỉ
khi qua tuổi 60, bệnh mới ít xảy ra.
Bệnh hay xảy ra nhất vào lứa tuổi
dậy thì, lúc người ta bắt đầu biết lo âu
cho sắc đẹp của mình. Tuy vậy, cũng có
người mãi đến tuổi 20 hay 30 mới bắt
đầu bị mụn. Người trong khoảng tuổi 11
đến 30 hay bị mụn mặt nhất. Khi mến
người nào, bệnh có thể cứ ở lì, không
chịu giã từ người nó mến cho đến tuổi
trung niên (middle-aged). Trong tuổi dậy
thì, phái nam bị mụn nhiều hơn phái nữ,
nhưng... buồn thay, sau tuổi 23, quý cô,
quý bà lại bị mụn nhiều hơn quý ông.
Mụn trứng cá mọc không phải vì ta
ăn đồ "nóng", hay tại "nóng" trong
người. Thức ăn không hề có tác dụng gì
trong việc gây mụn. Mụn cũng không
phải do bị bón, hoặc "gan nóng" mà ra.
Mụn khởi nguồn từ những tuyến dầu
(gọi là sebaceous glands) ở dưới da. Phía
dưới da, quanh mỗi sợi lông, có một
tuyến dầu. Dầu tiết từ tuyến dầu dưới da
sẽ theo ống dẫn ra ngoài da để giữ cho
da luôn nhờn, khỏi bị khô. Không có
tuyến dầu, da sẽ khô và nứt, như đồng
ruộng mùa hạn hán.
Vào tuổi dậy thì, khi cơ thể đang
tăng trưởng, các kích thích tố (hormones)
trong người kích thích những tuyến dầu
dưới da, khiến chúng tiết ra nhiều dầu.
Những tuyến dầu dưới da mặt, lưng và
ngực bị kích thích nhiều nhất. Do vậy,
bạn thấy mụn thường xảy ra ở những nơi
này.
Nhưng da, dù có nhiều dầu, vẫn
không mọc mụn nếu ống dẫn dầu ra
ngoài da thông, không nghẹt. Có giả
thuyết cho rằng chất dầu khi được tiết ra
nhiều, sẽ kích thích những tế bào lót lòng
ống dẫn, khiến những tế bào này sinh
sôi nẩy nở làm nghẹt ống dẫn. Khi ống
dẫn dầu nghẹt thì dầu tiết ra sẽ ứ động
lại dưới da, làm da cồi lên thành mụn.
Nếu chổ nghẹt nằm sâu dưới da, da
cồi lên, tạo ra mụn màu trắng trông như
mụn cám (gọi là white heads). Khi các
mụn cám ngày càng tiếp tục to hơn, trồi
dần lên mặt da, chúng từ từ hóa đen,
thành những mụn đen nằm ngay trên
mặt da (gọi là black heads).
Ở đâu cũng có những kẻ theo chủ
nghĩa cơ hội, lợi dụng thời cơ. Ở da cũng
vậy, có một loại vi trùng rất nhỏ, tên
"Propionibacterium acnes" (P. Acnes),
nhân có sự hiện diện của nhiều chất dầu
dưới da, biến dưỡng chất dầu thành
những chất acids đặc biệt. Việc này tạo
phản ứng viêm sưng, khiến tình thế trở
thành nghiêm trọng hơn: sự xuất hiện
của những mụn tấy đỏ và những mụn
mủ, mụn bọc.
Một số yếu tố có thể góp phần, khiến
ta dễ bị bệnh mụn mặt: di truyền; các
kích thích tố nam trong cơ thể
(androgens); da bị chà xát nhiều quá
(chỗ phải mang quai helmet, chỗ mang
dụng cụ thấm mồ hôi trên mặt, ...); da
phải tiếp xúc nhiều với chất dầu hoặc
mỡ; dùng mỹ phẩm dễ gây mụn (chẳng
hạn, những mỹ phẩm có nền là chất mỡ,
gọi là "oil-based"), hoặc dùng các thuốc
uống dễ gây mụn (steroids, lithium,
thuốc trị lao isoniazid, ...).
Những hình thái của bệnh
Bệnh mụn mặt có nhiều hình thái,
tùy mức độ nặng nhẹ. Hình thái nhẹ nhất
là sự xuất hiện của những mụn cám
trăng trắng, nho nhỏ trên một nền da
dầu. Cũng có mụn cám mang một đầu
đen nhìn thấy ngay trên da.
Một hình thái hay xảy ra hơn là
những mụn sưng lên, tấy đỏ ở khắp mặt.
Xen lẫn những mụn đỏ này có những
mụn mủ, hay nặng hơn nữa, những mụn
bọc. Không chữa trị, nhiều mụn trứng cá
tiếp tục xuất hiện, tàn phá da mặt, biến
làn da mặt phẳng mịn thành những sẹo,
những hang ổ, cái to, cái nhỏ (acne pits).
Những trường hợp nặng, sẹo lõm to,
khiến "mặt trông như tổ ong bầu".
Ngược lại, có khi những thẹo do mụn
trứng cá gây ra lại phình to, săn cứng,
như những con sâu nằm ngang dọc trên
mặt (keloidal scars).
Chữa trị
Mụn trứng cá là bệnh da xảy ra
nhiều nhất, gây đau khổ cho nhiều
người, nên được nghiên cứu rất kỹ. Thời
gian gần đây, có thêm những kiến thức
mới, những cách chữa mới, khiến ta thêm
nhiều vũ khí chiến đấu với căn bệnh.
Tùy mức độ nặng nhẹ của bệnh, bác
sĩ sẽ khuyên bạn dùng thuốc thoa hay
dùng thêm thuốc uống:
1. Thuốc thoa:
Những thuốc thoa hữu hiệu hay được
dùng nhất là những thuốc có chứa chất
benzoyl peroxide (Benzagel, Benzac,
Desquam-X, Xerac, Persadox, ...), hoặc
chất tretinoin (Retin-A).
Thuốc chứa chất benzoyl peroxide có
tác dụng chống vi trùng rất mạnh, làm
các vi trùng P. acnes ở da không hoạt
động được, không tạo được những chất
acids gây phản ứng viêm sưng cho da.
Nhờ vậy, các mụn đỏ của bệnh sẽ từ từ
bớt dần. Vài khảo cứu cho thấy thuốc
thoa mụn chứa chất benzoyl peroxide
cũng có tác dụng chữa những mụn cám.
Thuốc có thể gây phản ứng ở chỗ được
thoa thuốc, gây ngứa, đỏ hoặc làm da bị
tróc. Nếu da chỉ hơi đỏ và tróc chút ít, ta
thử tiếp tục dùng thuốc, thường các phản
ứng này sẽ bớt dần. Dùng thuốc ngày
một lần hoặc dùng thuốc cách ngày sẽ ít
bị phản ứng hơn. Thuốc dùng nước làm
chất đệm (water-based formulation)
cũng ít gây phản ứng.
Thuốc chứa chất tretinoin (Retin-A)
rất hữu hiệu để chữa những mụn cám
trắng. Với những mụn đỏ, mụn mủ hay
mụn bọc, thuốc không mấy hữu hiệu.
Khi mới dùng, thuốc có thể gây phản
ứng ngứa, đỏ. Nếu vậy, ta cắt xuống
ngày chỉ thoa một lần hoặc dùng thuốc
cách ngày cho đến khi da quen dần với
thuốc và không còn bị phản ứng. Ðiều
cần biết là có khi phải mất đến 8 hay 12
tuần dùng thuốc, da bạn trông mới khá
hơn, ít mụn hơn. Kiên nhẫn là mẹ thành
công bạn ạ.
Ngoài hai loại thuốc thoa hay được
dùng kể trên, có khi ta phải dùng thêm
những thuốc thoa trụ sinh như
Clindamycin, Erythromycin, v.v.. Những
thuốc thoa trụ sinh này có tác dụng diệt
các vi trùng P. acnes, khiến chúng bớt
làm loạn. Nhiều trường hợp cần sự chữa
trị phối hợp: thoa thuốc chứa chất
benzoyl peroxide hoặc thuốc Retin-A
buổi tối, và thoa thêm thuốc trụ sinh vào
buổi sáng. Thuốc thoa Benzamycin, vừa
chứa chất benzoyl peroxide, lẫn chất trụ
sinh Erythromycin, nên có tác dụng
mạnh, song thuốc đắt tiền, và cần để
trong tủ lạnh.
Gần đây, có thêm nhiều thuốc thoa
nữa, khiến trong việc chữa trị, ta có thêm
nhiều chọn lựa: azelaic acid cream 20%,
alpha-hydroxy acids, adapalene,
tazarotene. Kem azelaic acid chữa cả
mụn cám lẫn mụn đỏ, không khiến da
bắt nắng, ít gây phản ứng (nếu có, phản
ứng thường cũng bớt dần sau 4 tuần
dùng thuốc), nên tiện cho người có da
khô, hay bị phản ứng với các thuốc thoa
khác. Các thuốc thoa chứa chất alphahydroxy
acids mua được không cần có
toa bác sĩ, dùng chữa các mụn cám,
nhưng có thể làm mụn nặng hơn trong
vòng 2 tuần lễ đầu khi mới dùng thuốc.
Thuốc adapalene (dạng gel 0.1%) có tác
dụng giống thuốc Retin-A, lại cùng giá,
song ít làm da khô, ít gây phản ứng hơn
thuốc Retin-A. Thuốc thoa tazarotene
không khác thuốc Retin-A mấy.
2. Thuốc uống:
Những trường hợp mụn nặng, ngoài
thuốc thoa, cần thêm cả thuốc uống.
Tetracycline là thuốc uống an toàn nhất,
có thể dùng nhiều tháng hay năm nếu
cần, giết các vi trùng P. acnes rất hữu
hiệu, lại rẻ. Có điều thuốc cần được dùng
lúc bụng trống (empty stomach), nửa
tiếng trước khi ăn, hoặc ít nhất 2 tiếng
sau khi ăn, vì thức ăn trong bao tử làm
giảm sự hấp thụ của thuốc.
Tetracycline có thể làm buồn nôn.
Thỉnh thoảng, có người bị huyết trắng,
ngứa âm đạo (vagina) hay ngứa hậu
môn khi dùng thuốc, do bị nấm mọc
trong âm đạo hay vùng quanh hậu môn.
Không nên dùng Tetracycline cho người
đang mang thai, hoặc cho trẻ em dưới 10
tuổi, vì thuốc có thể làm vàng những
răng đang mọc.
Phải mất đến 3-4 tuần dùng
Tetracycline, các mụn trứng cá mới bớt
nhiều ở những vùng bị mụn. Thuốc có
tác dụng ngừa những mụn mới sắp mọc
ra, chứ không thể làm các mụn đang có
sẵn biến mất nhanh hơn.
Hai thuốc khác cùng loại với
Tetracycline, có tác dụng tương tự nhưng
đắt hơn Tetracycline là Doxycycline và
Minocin.
Nếu bạn không thể dùng
Tetracycline hay Minocin, vì bị phản
ứng với thuốc, ta dùng Erythromycin
vậy. Erythromycin dùng chữa mụn cũng
rất tốt, tuy cũng có thể làm buồn nôn hay
khó chịu bao tử.
Với những trường hợp bị mụn quá
nhiều và quá nặng, qua nhiều chữa trị
vẫn không mấy bớt, có thể ta phải dùng
đến một thuốc đặc biệt có tên Accutane.
Accutane đặc biệt khác với những thuốc
đã kể trên, vì nếu được dùng đủ lượng và
đủ thời gian (15 đến 20 tuần), thường
làm mụn biến mất một thời gian khá dài,
có khi đến 2 năm hay hơn.
Sự chữa trị với thuốc Accutane đặt ra
một số vấn đề. Thuốc rất độc cho thai
nhi, do đó, phụ nữ dùng Accutane tuyệt
đối không được mang thai trong lúc đang
được chữa trị và sau đó một thời gian.
Thuốc cũng làm tăng lượng mỡ
cholesterol và triglycerides trong máu,
nên hai loại mỡ trong máu này cần được
thử trước khi chữa trị bằng Accutane,
vào tuần thứ 3 lúc đang chữa trị, rồi tuần
thứ 6, và vào lúc chấm dứt sự chữa trị.
Nếu thử máu cho thấy các chất mỡ này
dần tăng cao, ta đưa chúng xuống bằng
cách ăn một thực phẩm ít những chất mỡ.
Ngoài ra, Accutane còn gây khô da, khô
môi, khô mắt và mũi. Uống nhiều nước
mỗi ngày có thể ngừa được khô da, môi,
mắt, mũi gây do Accutane.
Gần đây, thuốc ngừa thai Tri-Levlen
(chứa hai chất ethinyl estradiol và
norgestimate) được cho phép dùng để
chữa bệnh mụn mặt, tất nhiên, ở phụ nữ.
Chất kích thích tố nữ ethinyl estradiol có
trong thuốc Tri-Levlen, dùng dài lâu,
làm giảm sự tiết các chất dầu sebum ở
da, và khiến mụn bớt dần (kết quả tốt
đến 83% những trường hợp phụ nữ bị
mụn, theo một khảo cứu gần đây). Thuốc
không dùng được ở phái nam.
Ngoài những chữa trị kể trên bằng
thuốc thoa và thuốc uống, còn một số
chữa trị khác dùng trong một ít trường
hợp đặc biệt, chẳng hạn chích chất
steroid vào những mụn bọc, lột da bằng
tia cực tím (ultraviolet). Sẹo do mụn có
thể được giải phẫu để trông khá hơn
(scar revision), song, nói chung, một khi
đã bị sẹo, sự chữa trị sẹo thường rất khó,
và không mấy thành công.
Những điều cần biết thêm
Nay ta có nhiều cách chữa trị bệnh
mụn mặt như vậy, nhưng sự chữa trị
thành công hay không, tùy bạn cả. Bạn
là nhân vật chính, tương lai làn da mặt
bạn trong tay bạn. Những hiểu biết sau
sẽ giúp bạn dễ quyết định:
- Mụn trứng cá là bệnh kéo dài nhiều
tháng năm, lúc nhiều lúc ít, để lại những
hậu quả tai hại cho da của những vùng
bị mụn.
- Sự chữa trị thường hữu hiệu, kiểm
soát được căn bệnh, song không chữa
khỏi hẳn bệnh. Sự chữa trị cần kéo dài
một thời gian lâu, dù da mặt bạn đã láng
lẩy, sạch hết mụn.
- Khi ta chữa, kết quả có thể sẽ
không thấy rõ trong 3 đến 6 tuần đầu, và
có khi phải mất vài tháng, bạn và bác sĩ
mới xoa tay hài lòng.
- Mụn mặt hoàn toàn không phải do
ở bẩn. Cứ kỳ cọ cả ngày chỗ bị mụn sẽ
khiến tình trạng bi thảm thêm. Chỉ nên
rửa nhẹ chỗ bị mụn rồi vỗ vỗ cho khô
(pat dry).
- Mấy cái mụn trông ngứa mắt lắm.
Nhưng xin chớ, cậy, ngắt hay nặn chúng
sẽ làm chúng sưng hơn và dễ thành sẹo.
- Những mỹ phẩm hoặc nước bôi da
cho khỏi khô dùng mỡ làm nền (oilbased
cosmetics and moisturizers) có thể
làm nảy thêm các mụn cám, ta nên
tránh.
- Xin nhắc lại ở đây, mụn mọc không
phải do các thực phẩm ta ăn vào, cũng
không phải vì bón, hoặc do bệnh gan mà
ra. Cũng không phải tại "nóng" trong
người (mà "nóng" trong người là gì
vậy?).
- Có người bảo: "Cứ lấy chồng là hết
mụn". Bạn ơi, không có gì liên quan giữa
bệnh mụn mặt và vấn đề "sex". Chớ hấp
tấp chữa mụn bằng cách ấy. Hôn nhân là
hệ trọng, hãy chọn lựa cho kỹ.
Chúc bạn kiên tâm chữa mụn, chiến
đấu cứu làn da đang kêu cứu. Bác sĩ sẽ
là đồng minh, là cố vấn của bạn.
|
|
