|
|
|
Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khoẻ có tính cách tổng quát.
Cho các vấn đề cụ thể, chi tiết, của từng bệnh nhân, xin liên lạc trực tiếp
với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp.
Phụ nữ cần làm những gì để bảo
vệ sức khỏe?
Hỏi:
Ðối với tôi sức khoẻ rất là
quan trọng, dù rất bận rộn, tôi vẫn cố gắng thu xếp thì giờ để lo cho sức
khoẻ của mình. Tuy nhiên, đôi lúc tôi hơi bối rối vì các bạn của mình chỉ vẽ
mỗi người một kiểu. Người thì khuyên nên uống hormone, người thì nói coi
chừng uống hormone bị ung thư; người thì khuyên nên uống calcium, người thì
nói coi chừng uống calcium bị bón và sạn thận; người thì nói nên đi soi
ruột, người lại nói đi soi ruột coi chừng lủng ruột; đại loại là như vậy.
Xin bác sĩ có thể tóm tắt những điều nên làm để giữ gìn sức khoẻ? (bà Mai,
Dung, Tần)
Tôi năm nay 61 tuổi, không khoẻ lắm nhưng cũng ít thấy bệnh. Có người khuyên
nên đi khám sức khoẻ thường xuyên để khám phụ khoa, chụp hình ngực, đo
đường, mỡ và huyết áp, có người lại nói chưa thấy gì thì đừng đi bác sĩ kẻo
lại té bệnh. Theo bác sĩ thì nên thế nào? (bà Thảo)
Ðáp:
Không thấy bệnh không có nghĩa là không có bệnh. Có nhiều bệnh như cao huyết
áp, thường không có triệu chứng gì cả, đến khi đã thấy triệu chứng thì đó có
thể đó là một cơn đột quị (stroke) gây ra bán thân bất toại hoặc cơn nhồi
máu tim (heart attack) có thể gây chết hoặc tàn tật suốt đời. Có nhiều loại
ung thư, nếu phát hiện sớm, tỉ lệ chữa khỏi và tránh bị tàn tật rất cao,
trong khi chỉ cần trể một chút thì hoặc là tỉ lệ tử vong rất cao, hoặc nếu
may mắn mà sống sót thì cũng phải chịu đựng nhiều triệu chứng đau khổ do
biến chứng của bệnh hoặc tác dụng phụ của việc điều trị.
Do đó, "té bệnh" (thường) không phải là do bác sĩ làm (hay vẽ) ra bệnh cho
mình, mà trong đa số trường hợp, chỉ là giúp mình phát hiện ra bệnh sớm. Mà
phát hiện ra bệnh càng sớm thì thường là càng dễ chữa, với ít tác dụng phụ
và biến chứng hơn.
Tóm lại, nên đi khám sức khoẻ hơn là đi khám (khi đã có) bệnh. Khi đã có
bệnh thì nên bắt đầu chữa lúc mới bắt đầu, còn nhẹ, chưa có các biến chứngï.
Tuỳ the tình trạng sức khoẻ, tuổi tác, bệnh sử trong gia đình của từng người
mà bác sĩ sẽ quyết định xem cần kiểm tra những gì. Tuy nhiên, cũng có một
hướng dẫn chung mà bác sĩ dựa vào đó để thực hiện trong việc kiểm tra sức
khỏe định kỳ.
Ở Hoa Kỳ, nhiều tổ chức sức khoẻ vẫn đưa ra các khuyến cáo về việc nên làm
gì, vào lúc nào để giúp bảo vệ sức khoẻ và phòng bệnh. Trong số những tổ
chức có uy tín trong việc này là Bộ Y Tế Hoa Kỳ (the U.S. Department of
Health and Human Services -HHS-) và Cơ Quan Ðặc Nhiệm Về Phòng Bệnh Của Hoa
Kỳ (the U.S. Preventive Services Task Force -USPSTF-). Sau đây là tóm tắt
những điều nên làm thường xuyên khi khám sức khoẻ ở những phụ nữ khỏe mạnh,
dựa phần lớn trên các khuyến cáo của hai tổ chức này.
Bản tóm tắt này sẽ gồm ba phần, phần một sẽ là các xét nghiệm sàng lọc giúp
phát hiện sớm các bệnh mà nếu phát hiện được sớm sẽ dễ chữa và giúp tránh
được các biến chứng rất nhiều, phần hai là liệt kê một số thuốc nên hay
không nên dùng thường xuyên trong một số trường hợp, phần ba là những điều
khác nên làm và nên tránh để bảo vệ và nâng cao sức khoẻ. Tuỳ theo từng cá
nhân việc áp dụng các khuyến cáo này sẽ có thể khác nhau, nên tham khảo với
bác sĩ cho từng trường hợp cụ thể. Dưới đây chỉ là hướng dẫn tổng quát cho
người khoẻ mạnh và trong gia đình không có bệnh sử của các bệnh như ung thư,
bệnh di truyền vân vân.
Các khám xét sàng lọc, khi nào nên làm, bao nhiêu lâu một lần?
- Mammogram (chụp X quang vú): Giúp phát hiện sớm ung thư vú. Nên làm mỗi
một đến hai năm, bắt đầu từ tuổi bốn mươi.
- Pap Smears: Giúp phát hiện sớm ung thư cổ tử cung, bắt đầu từ khi bắt đầu
có sinh hoạt tình dục hoặc từ sau 21 tuổi (dù chưa có sinh hoạt tình dục).
Thường mỗi năm một lần lúc khởi đầu, sau đó nếu ba lần liên tiếp đều bình
thường, có thể làm mỗi một đến hai năm một lần.
- Thử cholesterol: Nên đo cholesterol thường xuyên bắt đầu từ 45 tuổi. Ở
những người hút thuốc, bị tiểu đường, hoặc trong gia đình có người bị bệnh
tim mạch, nên bắt đầu từ lúc 20 tuổi.
- Ðo huyết áp: Ở những người không bị cao huyết áp, nên kiểm tra huyết áp ít
nhất mỗi hai năm một lần hoặc mỗi lần đi thăm bác sĩ. Nếu mình hoặc gia đình
có người bị cao huyết áp, nên kiểm tra thường xuyên hơn.
- Thử nghiệm để phát hiện sớm ung thư ruột già: Nên bắt đầu từ tuổi năm
mươi. Có nhiều cách khác nhau như thử máu trong phân, soi một phần hay toàn
bộ ruột già. Nên thảo luận với bác sĩ để quyết định xem nên chọn phương pháp
nào. Sẽ bàn thêm khi có dịp nói về ung thư ruột già.
- Thử nghiệm về tiểu đường: Nên thực hiện nếu bị cao huyết áp hoặc
cholesterol, nặng cân, gia đình có người tiểu đường.
- Bệnh trầm cảm: Nếu cảm thấy lúc nào cũng chán chán, buồn bã, không thiết
làm gì cả, không thích thú gì cả trong vòng hai tuần trở lên, nên thăm bác
sĩ để xem có bị bệnh trầm cảm không. Ðây là một bệnh không phải là ít gặp,
và có thể chữa trị rất hiệu quả.
- Thử nghiệm bệnh loãng xương: Tất cả phụ nữ nên thử độ chắc của xương (bone
density test) vào tuổi 65. Nếu nặng dưới 154 pounds, nên thử sớm hơn trong
khoảng từ 60 đến 64 tuổi.
- Thử nghiệm phát hiện nhiễm Chlamydia và các bệnh lây qua đường sinh dục
khác: Chlamidia là một bệnh lây qua đường tình dục rất thường gặp ở phụ nữ
trẻ. Nên thử nếu đã có sinh hoạt tình dục và dưới hai mươi lăm tuổi. Nếu
trên hai mươi lăm, nên thảo luận với bác sĩ xem có nên thử nghiệm Chlamydia
không. Cũng nên thảo luận với bác sĩ xem có nên thử nghiệm về các bệnh lây
qua đường tình dục khác hay không.
Thân mến,
Bác sĩ Nguyễn Trần Hoàng
(Còn tiếp kỳ sau: Nên uống những thuốc gì? Những điều gì khác có thể làm để
duy trì và nâng cao sức khỏe?)
Phụ nữ cần làm những gì để bảo vệ sức
khỏe?
(tiếp theo kỳ trước)
Hỏi:
Ðối với tôi sức khoẻ rất là
quan trọng, dù rất bận rộn, tôi vẫn cố gắng thu xếp thì giờ để lo cho sức
khoẻ của mình. Tuy nhiên, đôi lúc tôi hơi bối rối vì các bạn của mình chỉ vẽ
mỗi người một kiểu. Người thì khuyên nên uống hormone, người thì nói coi
chừng uống hormone bị ung thư; người thì khuyên nên uống calcium, người thì
nói coi chừng uống calcium bị bón và sạn thận; người thì nói nên đi soi
ruột, người lại nói đi soi ruột coi chừng lủng ruột; đại loại là như vậy.
Xin bác sĩ có thể tóm tắt những điều nên làm để giữ gìn sức khoẻ? Ngoài việc
uống thuốc, chụp mammogram, làm Pap's smear..., còn những việc gì có thể
giúp phụ nữ chúng tôi giữ được sức khoẻ? (bà Mai, Dung, Tần)
Ðáp:
Có nên dùng thuốc để phòng bệnh hay không?
Hormones
Hormones dịch ra tiếng Việt là các nội tiết tố. Thường được dùng nhất là các
hormone nữ như estrogen và progestin, một số người thường gọi là "thuốc ngừa
thai" vì nó thường được dùng để ngừa thai ở những người còn trong tuổi sanh
đẻ.
Trước đây chúng rất thường được dùng để phòng các triệu chứng khó chịu ở
thời kỳ mãn kinh và cũng từng được cho là giúp phòng một số bệnh như bệnh
tắt nghẽn mạch tim và loãng xương. Tuy nhiên, rất nhiều các nghiên cứu gần
đây cho thấy là dùng các hormones này làm tăng đáng kể nguy cơ bị ung thư
vú, tăng (chứ không phải giảm) nguy cơ bị tắt nghẽn động mạch tim, đột quị
(stroke), tắt nghẽn tĩnh mạch, tăng sản và ung thư nội mạc tử cung
(endometrial hyperplasia and carcinoma)...
Nói tóm lại, các nghiên cứu gần đây nhất cho thấy rằng dùng các hormone để
phòng bệnh trong thời kỳ mãn kinh đã trở nên lợi bất cập hại (có hại nhiều
hơn là có lợi). Nên thảo luận với các bác sĩ thật kỹ trước khi bắt đầu hoặc
tiếp tục dùng các hormone này để phòng bệnh, nhất là khi đã (hoặc định) dùng
trong một thời gian dài.
Calcium
Bệnh loãng xương (osteoporosis) là một bệnh thường gặp ở phụ nữ, nhất là ở
thời kỳ mãn kinh, ở phụ nữ Á châu, ở người nhẹ cân và nhất là ở những người
không dùng đủ calcium ngay từ khi còn trẻ.
Do đó, nên chú ý dùng đủ calcium. Nguồn calcium tốt nhất là từ sữa tươi
(loại ít hoặc không có chất béo -non fat hay low fat- để tránh mập), nếu
không uống được sữa tươi thì dùng thuốc viên calcium hàng ngày là điều cho
tới nay được thấy là nên làm.
Không những giúp bổ xương, calcium còn giúp giảm (chứ không phải tăng như
vẫn tưởng trước đây) bị sỏi thận, giảm ung thư ruột già...
Tuy nhiên, bao giờ vừa phải cũng là tốt nhất. Nếu không uống được sữa, dùng
khoảng hai viên calcium 500mg hay 600mg một ngày là vừa. Dùng nhiều quá sẽ
trở nên không có lợi.
Cần nhớ là calcium chỉ giúp ngừa bệnh loãng xương, và nên bắt đầu dùng ngay
từ khi còn trẻ. Khi đã bị loãng xương rồi, bên cạnh việc dùng calcium, ta
phải dùng các thuốc khác (như Fosamax, Evista, Actonel...) để giúp cho bệnh
không bị nặng thêm.
Multivitamines
Dùng một viên thuốc bổ đa sinh tố mỗi ngày là điều tốt và ngày càng được
khuyến cáo, nhất là ở người cao tuổi.
Ở người bình thường, một viên multivitamine mỗi ngày đã chứa đủ các loại
vitamine cần thiết.
Nhiều loại vitamin, nhất là các loại tan trong mỡ như A, D, E, K, dùng nhiều
quá sẽ gây ra các tác dụng phụ tai hại.
Aspirin
Nếu trên 45 tuổi và có các nguy cơ bị các bệnh tim mạch như là bị cao huyết
áp, tiểu đường, cao cholesterol, hoặc (vẫn còn) đang hút thuốc, nên thảo
luận với bác sĩ về việc dùng Aspirin nhằm giúp phòng các bệnh tắt nghẽn tim
mạch.
Nên chích ngừa những gì?
Ở những người không có bệnh gì cả, nên chích ngừa các loại sau đây:
· Bắt đầu chích ngừa cúm mỗi năm bắt đầu từ tuổi 50. Nếu có con nhỏ hoặc có
người nhà bị các bệnh có thể nguy hiểm nếu bị lây cúm, ta cũng nên chích
ngừa cúm hàng năm để tránh bị bệnh rồi lây cho người nhà.
· Chích ngừa bạch hầu và uốn ván (tetanus-diphtheria) mỗi mười năm một lần
· Chích ngừa viêm phổi khi bước vào tuổi 65, chỉ cần một một mũi. Nếu cẩn
thận thì thêm một mũi nữa ở tuổi 75.
· Tuỳ theo từng trường hợp, nên thảo luận với bác sĩ về việc có cần chích
ngừa viêm gan hay không. Bệnh viêm gan do virus rất phổ biến trong cộng đồng
Việt Nam.
Thân mến,
Bác sĩ Nguyễn Trần Hoàng
(kỳ sau và cũng tạm là kỳ chót: "Những điều khác cần làm để duy trì sức
khoẻ")
Phụ nữ cần làm những gì để bảo vệ sức
khỏe?
(tiếp theo và hết)
Hỏi:
Ðối với tôi sức khoẻ rất là
quan trọng, dù rất bận rộn, tôi vẫn cố gắng thu xếp thì giờ để lo cho sức
khoẻ của mình. Tuy nhiên, đôi lúc tôi hơi bối rối vì các bạn của mình chỉ vẽ
mỗi người một kiểu. Người thì khuyên nên uống hormone, người thì nói coi
chừng uống hormone bị ung thư; người thì khuyên nên uống calcium, người thì
nói coi chừng uống calcium bị bón và sạn thận; người thì nói nên đi soi
ruột, người lại nói đi soi ruột coi chừng lủng ruột; đại loại là như vậy.
Xin bác sĩ có thể tóm tắt những điều nên làm để giữ gìn sức khoẻ?
Ngoài việc uống thuốc, chụp mammogram, làm Pap's smear..., còn những điều gì
có thể giúp phụ nữ chúng tôi giữ gìn sức khoẻ?
(bà Mai, Dung, Tần, Kim Anh, Annie, Tammy)
Ðáp:
Những điều gì khác có thể giúp duy trì và tăng cường sức khoẻ?
Vận động thể lực thường xuyên và đúng mức
Các vận động này có thể là làm vườn, đi bộ, đạp xe, bơi lội... Nói chung làm
việc gì vừa sức mà mình thích và có thể làm.
Nếu có thể sắp xếp thì giờ và đủ sức, thì tập mỗi ngày vài lần một cách mạnh
mẻ (vigorously) là tốt nhất. Tuy nhiên, thật ra, bao nhiêu là đủ là tùy theo
sức và hoàn cảnh của mỗi người.
Ðối với những người lớn tuổi (hoặc không lớn tuổi lắm mà do bệnh tật làm
cho) sức yếu, thì vận động nhẹ nhàng, làm vườn, làm việc nhà, múa vài bài
Tai Chi, cũng giúp làm giảm nguy cơ bị các bệnh tim mạch.
Nếu không có thì giờ, và do công việc làm mà không vận động thể lực nhiều
lắm, thì tập thể dục nhẹ nhàng vài lần một tuần cũng làm giảm nguy cơ bị các
bệnh tim mạch xuống phân nữa.
Nếu đã tập thể dục vài lần một tuần, thì mục tiêu kế tiếp là tập mỗi ngày.
Tập mỗi ngày, sẽ giúp tiêu thụ nhiều năng lượng hơn, và ích lợi cho tim mạch
sẽ tăng lên.
Khi đã tập hàng ngày rồi, thì, tăng lên vài lần mỗi ngày, với các động tác
mạnh hơn, sẽ càng tốt.
Tóm lại, nguyên tắc là nên vận động thể lực, và tìm cách gia tăng thể dục,
tùy theo sức mình và thời gian cho phép. Nếu coi sức khoẻ là ưu tiên hàng
đầu, thì ta phải "cho phép" thời gian cho việc quan trọng này. Thể dục sẽ
giúp ta làm việc hiệu quả hơn để bù lại khoảng thời gian đã dành cho nó.
Nhiều nghiên cứu cho thấy, thể dục không chỉ có lợi cho tim mạch, mà còn
giúp phòng một số bệnh ung thư, tiểu đường... Tình trạng thiếu bền sức có
thể biến thành các bệnh kinh niên như tiểu đường, cao huyết áp, vân vân, chỉ
trong vòng hơn mười năm.
Tránh khói thuốc
Hút thuốc hoặc hít khói thuốc của người khác hút đều nguy hiểm cho sức khoẻ.
Rất nhiều nghiên cứu đã cho thấy rằng khói thuốc làm tăng nguy cơ bị rất
nhiều bệnh ung thư, các bệnh tim mạch, các bệnh phổi. Thuốc lá cũng góp phần
vào việc gây ra bệnh bất lực ở đàn ông. Thuốc lá làm tăng tỉ lệ bị bệnh ợ
chua và loét bao tử.
Phụ nữ hút thuốc sẽ khó có thai hơn, và nếu có thai khói thuốc cũng ảnh
hưởng không tốt đến bào thai. Sau đã có con, khói thuốc cũng làm cho con dễ
bị bệnh hơn. Hơn nữa, sau này khi lớn lên, con của những người hút thuốc sẽ
dễ trở thành người nghiện thuốc hơn.
Trước đây, một số người nghĩ rằng hút thuốc lá là một cách biểu hiện sự mạnh
mẽ, nam tính ở người đàn ông. Với rất nhiều bằng chứng cho thấy một cách rất
rõ ràng các tai hại của thuốc lá, hiện nay, hút thuốc được nhiều người cho
là biểu hiện của sự yếu đuối, thiếu nghị lực, không làm chủ được bản thân
của người hút.
Bên cạnh việc tự mình không hút thuốc, phụ nữ là một yếu tố rất quan trọng
giúp bạn trai, chồng, con mình bỏ thuốc để bảo vệ sức khoẻ không những của
bản thân mà cả những người thân yêu.
Ăn uống lành mạnh
Nguyên tắc của một chế độ ăn uống lành mạnh là cân bằng, đa dạng và vừa
phải.
Có những thứ lành mạnh hơn và có những thứ nếu dùng nhiều sẽ không tốt cho
sức khoẻ Ðiều quan trọng là tìm hiểu để biết thức nào tốt hơn và thức nào
nếu dùng nhiều sẽ không tốt.
Trước đây người ta cho rằng chất béo là không tốt, nên ăn nhiều chất bột
đường hơn. Gần đây, có trường phái cho là ăn thật ít bột sẽ tốt hơn. Thường
thường, những gì quá cực đoan đều không tốt.
Cho tới nay, người ta thấy rằng trong mỗi nhóm thức ăn đều có loại có lợi
hơn cho sức khoẻ và có loại gây hại cho sức khoẻ nếu dùng nhiều.
Một cách rất ngắn gọn, trong nhóm chất béo, các loại chất béo không bão hoà
ví dụ như dầu canola, dầu olive được thấy là tốt hơn. Trong nhóm chất bột
đường (carbohydrate), các loại ngũ cốc chưa xay (whole grains) như gạo lức
(brown rice), lúa mì đen được thấy là có lợi cho sức khoẻ hơn. Trong nhóm
chất đạm (protein), đạm thực vật (ví dụ như các loại đậu) có lợi cho sức
khoẻ hơn, cá tốt hơn thịt, và thịt trắng (gà, vịt...) ít làm tăng
cholesterol hơn thịt đỏ (bò, cừu...).
Rau, trái cây, sữa tươi loại ít béo cho tới nay được thấy là rất tốt cho sức
khoẻ vì giúp làm giảm tỉ lệ nhiều bệnh ung thư, tim mạch, cung cấp vitamin,
calcium, giúp phòng bệnh loãng xương, giúp nhuận trường...
Giữ cân nặng vừa phải
Cách tương đối chính xác hiện đang được áp dụng để biết cân nặng thế nào là
vừa phải, là tính chỉ số cân nặng (BMI-Body Mass Index).
Chỉ số cân nặng được tính bằng cách chia cân nặng tính bằng kí lô gram với
bình phương của chiều cao tính bằng mét.
Ví dụ: một người nặng 100 kg và cao 2 m. Chỉ số cân nặng của người này sẽ
bằng 100 chia cho bình phương của 2, tức là 100 chia cho 4. Chỉ số cân nặng
của người này là 100/4= 25.
Chỉ số cân nặng lý tưởng ở người lớn (sau khi đã làm tròn số cho dễ nhớ) là
từ 18 đến 25.
Mập phì hiện đang là nguyên nhân gây chết người đứng hàng thứ hai, chỉ sau
thuốc lá. Ăn uống lành mạnh, năng vận động thể lực là cách tốt nhất để giữ
cân nặng ở mức vừa phải.
Uống rượu vừa phải
Nếu đã uống rượu, một drink (một lon bia 12 ounce hoặc 5 ounce rượu vang,
hoặc 1.5 ounce của 80-proof distilled spirits) mỗi ngày là vừa phải và có
thể tốt cho tim mạch ở phụ nữ (hoặc đàn ông nhẹ cân). (Ở những người đàn ông
nặng cân, 2 drinks mỗi ngày là đủ, không nên hơn.)
Khi đã có thai, nên tuyệt đối tránh rượu. Dù chỉ một chút xíu rượu cũng có
thể có hại cho bào thai.
Nếu chưa uống rượu, không nên tập uống.
Giữ tinh thần thoải mái
Trong một xã hội rất nhanh và nhiều căng thẳng (stress) như ở Hoa Kỳ, giữ
tinh thần thoải mái là một điều rất quan trọng.
Sẽ cần một bài nhiều kỳ để nói về điều này. Một cách tóm tắt, sống đơn giản,
có một thái độ tích cực với những chuyện xảy đến, luôn sẵn sàng (be
proactive rather than reactive), và tập thích những gì mà mình thật sự cần
(hơn là những cái mà mình thích nhưng thật sự không cần thiết, không phù hợp
với hoàn cảnh của mình, và nhiều khi còn có hại), có lẽ là một số trong
những điều quan trọng nhất giúp đem lại sự thoải mái về (vật chất cũng như)
tinh thần trong cuộc sống bận rộn ngày nay.
Thân mến,
Bác sĩ Nguyễn Trần Hoàng
|
|
