NỘI

- Không sao đâu.Để anh lựa lúc nói chuyện đó với má.

Con gái út tôi,mười một tuổi,một tay xách giỏ trầu của bà nội,một tay cặp-kè với bà nó đi vào như hai người bạn.Bà nó cưng nó nhứt nhà.Lúc nào xuống, cũng ngủ chung với nó để nghe nó kể chuyện .Nó thích bà nội ở điều đó và thường nói :ềỞ nhà này chỉ có nội là thích nghe em kể chuyện thôi ! Ừ.Thật ra ,nó có lối kể chuyện không đầu không đuôi làm mấy anh mấy chị nó bực.Trái lại ,bà nó cho đó là một thi vị của tuổi thơ,nên hay biểu nó kể chuyện cho bà nghe,để lâu lâu bà cười chảy nước mắt.

Vợ chồng tôi hay gọi má tôi bằng ề nội Ừ như các con.Nói theo tụi nó ,riết rồi quen miệng.Lâu lâu ,chúng tôi cũng có gọi bằng ề má Ừ nhưng sao vẫn không nghe đầm-ấm nồng-nàn bằng tiếng ề nội Ừ của các con.Hồi cha tôi còn sống ,tụi nhỏ còn gọi rõ ra ề ông nội Ừ hay ề bà nội Ừ.Cha tôi mất đi,ít lâu sau,chúng nó chỉ còn dùngcó tiếng ề nội Ừ ngắn gọn để gọi bà của chúng nó,ngắn gọn nhưng âm thanh lại đầy trìu mến.

-Thôi đi mầy ơi !…Mấy thằng công an ở Trảng Bàng mắc dịch !Tao lên xe hồi sáng chớ bộ.Tới trạm Trảng Bàng tụi nó xét thấy tao có đem một lon ghi-gô mỡ nước, vậy là bắt tao ở lại.Nói phải quấy bao nhiêu cũng không nghe.Cứ đề quyết là tao đi buôn lậu !

- Đi buôn lậu cái gì mà chỉ có một lon mở nước ?Ai đó nghĩ coi !Nội tiền xe đi xuống đi lên cũng hơn tiền lon mỡ rồi.Đi buôn kiểu gì mà ngu dại vậy hổng biết !

- Ủa ?Rồi làm sao nội đi được ?Bộ tụi nó giữ lại lon mỡ hả nội ? Con gái lớn tôi chen vào.

- Cái rồi …cứ dan ca riết làm nội phát ghét,nội đổ lì,ngồi lại đó đợi tụi nó muốn giải đi đâu thì giải.

Nghe đến đây ,bầy con tôi cười thích thú.Bởi vì tụi nó từng nghe ông nội tụi nó kể những chuyện ề gan cùng mình Ừ của bà nội hồi xưa khi cùng chồng vào khu kháng chiến,nhứt là giai đoạn trở về hoạt động ngầm ở thành phố sau này,trước hiệp định Genève…

- Cái rồi…lối mười một mười hai giờ gì đó nội hổng biết nữa.Ờ…cở đứng bóng à.Có thằng cán bộ đạp xe đi ngang .Nó đi qua khỏi rồi chớ,nhưng chắc nó nhìn thấy nội nên hoành xe lại chào hỏi : ề Ũa ?Bà Tám đi đâu mà ngồi đó vậy ? ỪNội nhìn ra là thằng Kiểu con thầy giáo Chén ở Tha-La,tụi bây không biết đâu.Kế nội kể hết đầu đuôi câu chuyện cho nó nghe.Nó cười ngất.Rồi nhờ nó can thiệp nên nội mới đi được đó.Lên xe thì đã trưa trờ rồi…Ti !Kiếm cây quạt cho nội,con !

Ti là tên con út .Cây quạt là miếng mo cau mà má tôi cắt ,vanh thành hình rồi đem ép giữa hai tấm thớt dầy cho nó bớt cong.Má tôi đem từ Gò Dầu xuống bốn năm cây quạt mo phân phát cho mấy cháu ,nói :ềNội thấy ba má tụi con gỡ bán hết quạt máy ,nội mới làm thứ này đem xuống cho tụi con xài.Kệ nó, xấu xấu vậy chớ nó lâu rách Ừ.

- Nội ăn gì chưa nội ?

- Khỏi lo !Tao ăn rồi.Để tao têm miếng trầu rồi tao với mấy đứa nhỏ soạn đồ ra coi có hư bể gì không cái đã.

Rồi mấy bà cháu kéo nhau ra nhà sau.Tôi nhìn theo má tôi mà bỗng nghe lòng dào dạc.Từ bao nhiêu năm nay,trên người má tôi chẳng có gì thay đổi.Vẫn loại quần vải đen lưng rút ,vẫn áo túi trắng ngắn tay có hai cái túi thật đặc biệt do má tôi tự cắt may : miệng túi cao lên tới ngực chớ không nằm dưới eo hông như những áo túi thường thấy.Mấy đứa nhỏ hay đùa :ềCha…bộ sợ chúng nó móc túi hay sao mà nội làm túi sâu vậy nội ? Ừ Má tôi cười :ềẬy !Vậy chớ túi này chứa nhiều thứ quí lắm à bây Ừ.Những thứ gì không biết ,chớ thấy má tôi còn cẩn thận ghim miệng túi lại bằng cây kim tây !

Tôi là con một của má tôi.Vậy mà sau khi cha tôi chết đem về chôn ở Gò Dầu,quê tôi,má tôi ở luôn trên đó. Nói là để châm sóc mồ mả và vườn tược cây trái. Thật ra,tại vì má tôi không thích ở Sài Gòn ,mặc dù rất thương mấy đứa cháu.Hồi còn ở chung với vợ chồng tôi để tránh pháo kích - dạo đó ,việt cộng hay bắn hỏa tiễn vào Gò Dầu về đêm –má tôi thường chắc lưỡi nói :ềThiệt…không biết cái xứ gì mà ăn rồi cứ đi ra đi vô,hổng làm gì ráo Ừ.Cái ềxứỪ Sàigòn,đối với má tôi,nó ềtù chân tù tay Ừ lắm, trong lúc ở Gò Dầu má tôi có nhà cửa đất đai rộng rãi,cây trái xum xuê,và dù đã cao niên,má tôi vẫn thường xuyên xách cuốt xách dao ra làm vườn,làm cỏ.Vả lại chung quanh đất má tôi ,là nhà đất của các anh bà con bên ngoại của tôi,thành ra má tôi qua lại cũng gần.Các anh chị bà con tới lui thăm viếng giúp đỡ cũng dễ.Cho nên, dù ở một mình trên đó,má tôi vẫn không thấy cô đơn hiu quạnh.Lâu lâu nhớ bầy con tôi thì xuống chơi với chúng nó năm bảy bữa rồi về.Má tôi hay nói đùa là ềđi đổi gióỪ !

Mấy năm sau ngày mất nước,cuộc sống của gia đình tôi càng ngày càng bẩn chật.Cũng như thiên hạ,vợ chồng tôi bán đồ đạc trong nhà lần lần để ăn.Má tôi biết như vậy nên xuống thăm mấy đứa nhỏ thường hơn,để mang ềcái gì để ăn Ừcho chúng nó.Nhiều khi nằm đêm tôi ứa nước mắt mà nghĩ rằng lẽ ra tôi phải nuôi má tôi chớ, dù gì tôi cũng mới ngoài bốn mươi lăm còn má tôi thì tuổi đã về chiều.Vậy mà bây giờ , mặc dù là công nhân viên nhà nước xã hội chủ nghĩa với lương kỹ sư ềbật hai trên sáu Ừ,tôi đã không nuôi nổi má tôi, mà trái lại chính má tôi phải cắt-ca cắt-củm mang đồ ăn xuống tiếp tế cho gia đình tôi,giống như má tôi mớm cơm đút cháo cho tôi thuở tôi còn thơ ấu !Thật là một ềcuộc đổi đờiỪ (Việt Cộng thường rêu rao :ềCách mạng là một cuộc đổi đời Ừ).Nhưng cuộc đổi đời của mẹ con tôi thì thật là vừa chua cay vừa hài hước !

Lắm khi tôi tự hỏi :ềRồi sẽ đi đến đâu ?Ừ.Bấy giờ tôi đã trở thành ềtrưởng ban văn nghệ Ừ của cơ quan ,một lối đi ềngang Ừ mà nhờ đó tôi còn được ở lại với sở cũ.Bởi vì mấy chục năm kinh nghiệm trong nghề nghiệp chánh của tôi,nhà nước cách mạng cho là vô dụng,không ềđạt yêu cầu Ừ.Thành ra ,tối ngày tôi chỉ lo cho đoàn ềnghiệp dưỪ của cơ quan tập dượt hát múa. Thật là hề .Còn về phần các con tôi , tương lai gần nhứt là đi đánh giặc Kampuchia, tương lai xa hơn thì thật là mù mịt !

Trong lúc tôi không có lối thoát thì một người bạn đề nghị giúp chúng tôi vượt biên ,nhưng chỉ đi được có ba người.Vậy là chúng tôi lấy quyết định cho hai đứa lớn đi theo tôi.Chuyện này ,chúng tôi giấu má tôi và mấy đứa nhỏ ,kể cả hai đứa đã được chọn.Phần vì sợ đổ bể ,phần vì sợ má tôi lo .Ai chẳng biết vượt biên là một sự liều lĩnh vô cùng.Rủi đi không thoát là bị tù đày chẳng biết ở đâu ,may mà đi thoát cũng chưa chắt là sẽ đến bờ đến bến.Người ta nói trong số những người đi thoát , hai phần ba bị mất tích luôn. Thành ra ,ềvượt biênỪ là đi vào miền vô định…

Theo chương trình thì sáng sớm ngày rằm cha con tôi đi xe đò xuống Cần Thơ rồi từ đó có người rước qua sông ông Đốc để xuất hành ngay trong đêm đó .Tôi thắc mắc hỏi :ềTổ chức gì mà đi chui nhằm ngày rằm cha nội?Ừ.Bạn tôi cười:ềAi cũng nghĩ như anh hết.Tụi Việt Cộng cũng vậy .Cho nên hể có trăng sáng là tụi nó nằm nhà nhậu,không đi tuần đi rỏn gì hết.Hiểu chưa ?Ừ

Bữa nay là mười bốn ta nhằm ngày thứ bảy,vợ chồng tôi định không nói gì hết, chờ sáng sớm mai gọi hai đứa lớn dậy đi với tôi xuống Cần Thơ.Như vậy là chúng nó sẽ hiểu.Và như vậy là kín đáo nhứt ,an toàn nhứt .Rồi sau đó vợ tôi sẽ liệu cách nhắn tin về cho má tôi hay.Chừng đó thì ềsự đã rồiỪ…

Bây giờ thì má tôi đã có mặt ở đây ,giấu cũng không được.Đành phải nói cho má tôi biết . Nhưng nói lúc nào đây ? Và nói làm sao đây ?Liệu má tôi có biết cho rằng tôi không còn con đường nào khác ? Liệu má tôi có chấp nhận cho tôi không giữ tròn đạo hiếu chỉ vì lo tương lai cho các con ? Liệu má tôi…liệu má tôi…Tôi phân vân tự đặt nhiều câu hỏi để chẳng thấy ở đâu câu trả lời…

Tôi ngồi xuống thềm nhà ,nhìn ra sân.Ở đó ,bờ cỏ lá gừng xanh mướt ngày xưa đã bị chúng tôi đào lên đấp thành luống để trồng chút đỉnh khoai mì,một ít khoai lan,vài hàng bắp.Không có bao nhiêu nhưng vẫn phải có.Cho nó giống với người ta, bởi vì nhà nào cũng phải ềtăng giaỪ cho đúng ềđường lối của nhà nướcỪ .Thật ra , trồng trọt bao nhiêu đó ,nếu có…trúng mùa đi nữa , thì cũng không đủ cho bầy con tôi ềnhét kẻ răngỪ !Vậy mà tên công an phường ,trong một dịp ghé thăm ,đã tấm tắc khen :ềAnh chị công tác tốt đấy chứ.Tăng gia khá nhất khu phố đấy !Các cháu tha hồ mà ănỪ.Anh ta không biết rằng mấy nhà hàng xóm của tôi ,muốn ềtăng giaỪ, họ đã phải đào cả sân xi-măng hoặc sân lót gạch,thì lấy gì để ềlàm tốtỪ ?

Khi tôi trở vào nhà thì con út đang gãi lưng cho nội.Nó vén áo túi nội lên đến vai,để lộ cái lưng gầy nhom,cong cong và hai cái vú teo nhách.Tôi tự hỏi:ềLạ quá !Chỉ có mình mình bú hồi đó mà sao làm teo vú nội đến như vậy được ?Ừ.Rồi tôi bồi hồi cảm động khi nghĩ rằng chính hai cái núm đen đó đã nuôi tôi lớn lên với dòng sữa ấm,vậy mà chẳng bao giờ nghe má tôi kể lể công lao.Tôi cảm thấy thương má tôi vô cùng.Tôi len lén từ phía sau lòn tay măn vú má tôi một cái.Má tôi giựt mình, rút cổ lại :

- Má ơi ! Coi ba măn vú nội nè !

Tôi cười hả hê thích thú.Trong khoảnh khắc thật ngắn ngủi đó ,tôi bắt gặp lại những rung động nhẹ nhàng sung sướng khi tôi măn vú mẹ thuở tôi mới lên ba lên năm…Và cũng trong khoảnh khắc đó ,tôi đã quên mất rằng má tôi đã gần tám mươi mà tôi thì trên đầu đã hai thứ tóc !Và cũng quên mất rằng từ ngày mai trở đi,có thể tôi sẽ không bao giờ còn gạêp lại má tôi nữa,để măn vú khi bất chợt thấy má tôi nhờ cháu nội gãi lưng như hôm nay…

Chiều hôm đó,khi ngồi vào bàn ăn,mắt bầy con tôi sáng rỡ.Bữa cơm thật tươm tất ,đầy đủ món ăn như khi xưa.Có gà nấu canh chua lá giang ,một loại giây leo có vị chua thật ngọt ngào mà hình như chỉ ở miệt quê tôi mới có. Món này ,bà nội mấy đứa nhỏ nấu thật đậm đà. Bà thường nói :ềCanh chua phải nêm cho cứng cứng nó mới ngonỪ. Mà thật vậy.Tô canh nóng hổi ,bốc lên mùi thơm đặc biệt của thịt gà lẫn với mùi chua ngọt của lá giang ,mùi mặn đằm thấm của nước mắm và mùi tiêu mùi hành…Húp vào một miếng canh chua ,phải nghe đầu lưỡi ngây ngây cứng cứng và chân tóc trên đầu tăng tăng,như vậy mới đúng .Nằm cạnh tô canh chua là tộ cá kèo kho tiêu mà khi mang đặt lên bàn ăn nó hãy còn sôi kêu lụp-bụp,bốc mùi thơm phức vừa mặn vừa nồng cay lại vừa béo,bỡi vì trong cá kho có tóp mỡ và trước khi bắt xuống ,bà nội có cho vào một muỗng mỡ nước gọi là ềđể cho nó dằn Ừ !Đặc biệt ,khi làm cá kèo ,bà không mổ bụng cá,thành ra khi cắn vào đó ,mật cá bể ra đăng đắng nhẹ nhàng làm tăng vị bùi của miếng cá lên gấp bội.Ngoài hai món chánh ra, còn một dĩa măng luộc,tuy là một món phụ nhưng cũng không kém phần hấp dẫn nhờ ở chỗ sau khi luộc rồi măng được chiên lại với tỏi nên ngã màu vàng sậm thật là đậm đà…

- Nè !Ngon lắm !Ăn đi !Để rồi mai mốt hổng chắc gì có mà ăn !

Ý má tôi muốn nói rằng ở với Việt Cộng riết rồi đến loại cá kèo cũng sẽ khan hiếm như các loại cá khác.Nhưng trong trường hợp của tôi ,lời má tôi nói lại có ý nghĩa của lời tống biệt .Nó giống như :”Má cho con ăn lần này lần cuối.Ăn đi con !Ăn cho ngon đi con !".Tôi ngậm miếng cá mà nước mắt trào ra ,không kềm lại được.Nếu không có mặt bầy con tôi ,có lẽ tôi đã cầm lấy bàn tay của má tôi mà khóc ,khóc thật tự do,khóc thật lớn,để vơi bớt nỗi thống khổ đã dằn vật tôi từ bao nhiêu lâu nay…Đằng này , tôi không làm như vậy được .Cho nên tôi trạo trực nuốt miếng cá mà cảm thấy như nó thật đầy xương xóc !

- Đâu có cay ,nội.

Rồi tôi nhai thật chậm để có thời gian cho sự xúc động lắng xuống.Miếng cơm trong miệng nghe như là sạng sỏi,nuốt không trôi…

Sau bữa cơm ,bà cháu kéo hết vào buồng tụi con gái để chuyện trò.Thỉnh thoảng nghe cười vang trong đó.Chen trong tiếng cười trong trẻo của các con ,có tiếng cười khọt khọt của nội ,tiếng cười mà miếng trầu đang nhai kềm lại trong cổ họng,vì sợ văng cốt trầu .Những thanh âm đó toát ra một sự vô tư , nhưng lại nghe đầy hạnh phúc .Lúc này ,có nên nói chuyện vượt biên với má tôi hay không ? Tội nghiệp bầy con ,tội nghiệp nội…Ngoài phòng khách, tôi đi tới đi lui suy nghĩ đắn đo.Vợ tôi còn lục đục sau bếp,và cho dù vợ tôi có mặt ở đây cũng không giúp gì tôi được với tâm sự rối bời như mớ bòng bong.Tôi bèn vào buồng ngủ ,trải chiếu dưới gạch-từ lâu rồi ,vợ chồng tôi không còn giường tủ gì hết- rồi tắt đèn nằm trong bóng tối ,gác tay lên tráng mà thở dài…

Thời gian đi qua…Trăng đã lên nên tôi thấy cửa sổ được vẽ những lằn ngang song song trắng đục.Trong phòng bóng tối cũng lợt đi.Không còn nghe tiếng cười nói ở phòng bên và tôi nghĩ chắc đêm nay vợ tôi ngủ với hai đứa lớn ngoài phòng khách,để trằng trọc suốt đêm chờ sáng.

Bỗng cửa phòng tôi nhẹ mở,vừa đủ để tôi nhìn thấy bóng má tôi lom khom hướng vào trong hỏi nhỏ :

Tôi nói như vậy mà trong đầu nhớ lại hình ảnh tôi và thằng con trai hè hụi tháo gỡ mấy cây quạt trần để mang đi bán .Im lặng một lúc.Tay má tôi vẫõn quạt đều. Rồi má tôi hỏi:

Tôi không biết trả lời làm sao nữa.Chiếc xe hơi bây giờ chỉ còn lại cái sườn,không ai chịu chở đi.Trong nhà bây giờ chỉ còn bộ bàn ăn ,cái tủ thờ nhỏ và bộ xa-long mây "sứt căm gãy gọng".Ngoài ra ,trên tường có chân dung "Bác Hồ" dệt bằng lụa và nhiều "bằng khen","bằng lao động tiên tiến"…những thứ mà nhà nào cũng có hết , cho ,chưa chắc gì có ai thèm lấy !Bỗng tôi nhớ có một hôm tôi nói với bầy con tôi:"Ba tự hào đã giữ tròn liêm sỉ từ mấy chục năm nay.Bây giờ,đổi lấy cái gì ăn cũng không được,đem ra chợ trời bán cũng chẳng có ai mua.Sao ba thấy thương các con và tội cho ba quá !”. Lúc đó ,tôi tưởng tượng thấy tôi đứng ở chợ trời,dưới chân có tấm bảng đề “Bán cái liêm sỉ ,loại chánh cống.Bảo đảm đã hai mươi năm chưa sứt mẻ”.Thật là khùng nhưng cũng thật là chua chát !

- Tao xuống kỳ này,cốt ý là để nói hết cho mầy nghe .Tao già rồi ,mai mốt cũng theo ông theo bà .Mày đừng lo cho tao.Lo cho bầy con mầy kìa.Chớ đừng vì tao mà bắt mấy đứa nhỏ phải hy sinh tương lai của tụi nó .Mầy liệu mà đi,đi !Kiếm đường mà kéo bầy con mầy đi,đi !Ở đây riết rồi chết cả chùm.Không chết trận trên Miên thì cũng chết khùng chết đói.Thà tụi bây đi để tao còn thấy chút đỉnh gì hy vọng mà sống thêm vài năm nữa. Mày hiểu hôn ?

Nghe má tôi nói ,tôi rớt nước mắt.Chuyện mà bao lâu nay tôi không dám nói với má tôi thì bây giờ chính má tôi lại mở ngỏ khai nguồn .Và tôi thật xúc động với hình ảnh bà mẹ già phải đẩy đứa con duy nhứt đi vượt biên để vui mà sống với ít nhiều hy vọng !Thật là ngược đời: có người mẹ nào lại muốn xa con ? Chỉ có ở chế độ xã hội chủ nghĩa mới xảy ra những chuyện "đổi đời” như vậy !

- Nội nè !Lâu nay tôi giấu nội .Bây giờ nội nói,tôi mới nói.Sáng sớm mai này,tôi và hai đứa lớn sẽ xuống Cần Thơ để vượt biên.

Nói tới đó ,tôi nghẹn ngào rồi òa lên khóc ngất .Tôi nghe có tiếng quạt phe phẩy lại,nhanh nhanh,và bàn tay má tôi vuốt tóc tôi liên tục giống như hồi nhỏ má tôi dỗ về tôi để tôi nín khóc.

Năm giờ sáng hôm sau ,má tôi kêu tôi dậy đi.Hai con tôi đã sẵn sàng ,mỗi đứa một túi nhỏ quần áo.Chúng nó không có vẻ gì ngạc nhiên hay xúc động hết.Có lẽ mẹ tụi nó đã gọi dậy từ ba bốn giờ sáng để giảng giải và chuẩn bị tinh thần.Riêng tôi,thật là trầm tĩnh.Nước mắt đêm qua đã giúp tôi lấy lại quân bình.Thật là mầu nhiệm !

Tôi vào buồng hôn nhẹ mấy đứa nhỏ đang ngủ say ,xong ôm vợ tôi,ôm má tôi. Hai người thật là can đảm,không mảy may bịn rịn.Tôi chỉ nói có mấy tiếng :

- Tôi đi nghe nội !

Rồi phải ba bốn năm sau ,tôi mới chạy chọt được cho vợ con tôi rời Việt Nam sang sum họp với tôi ở Pháp.Má tôi ở lại một mình.

Mấy ngày đầu gặp lại nhau,vợ con tôi kể chuyện "bên nhà" cho tôi nghe ,hết chuyện này bắt qua chuyện nọ.Bà Nội được nhắc tới nhiều nhứt và những chuyện về bà nội được kể đi kể lại thường nhứt.

“Ba đi rồi,mấy bữa sau cơ quan chỗ ba làm việc cho người đến kiếm.Tụi con trốn trong buồng, để một mình nội ra.Nội nói rằng nội nhờ ba về Tây Ninh rước ông Tư xuống bởi vì trên đó đang bị Cao Miên pháo kích tơi bời,tới nay sao không thấy tin tức gì hết,không biết ba còn sống hay chết nữa .Nói rồi ,nội khóc thật mùi-mẫn làm mấy cán bộ trong cơ quan tin thiệt ,họ an ủi nội mấy câu rồi từ đó không thấy trở lại nữa".

Rồi tụi nó kết câu chuyện với giọng đầy thán phục:“Nội hay thiệt !”.

“Rồi sau đó -tụi con tôi kể tiếp- nội ở lại nhà mình để chờ tin tức và cũng để ra tiếp chuyện hàng xóm và chánh quyền địa phương ,chớ má thì ngày nào cũng đi chùa, còn tụi con nội sợ nói hé ra là mang họa cả đám.Lâu lâu ,nội về Gò Dầu bán đồ rồi mua thịt thà đem xuống tiếp tế cho tụi con.Thấy nội già mà lên lên xuống xuống xe cộ cực nhọc quá,tụi con có can ngăn nhưng nội nói nội còn mạnh lắm,nội còn sống tới ngày con Ti lấy chồng nội mới chịu theo ông theo bà !".

Tôi biết : má tôi là cây cau già- quá già ,quá cỗi - nhưng vẫn cố bám lấy đất chỉ vì trên thân cây còn mấy dây trầu…Hình ảnh đó bỗng làm tôi ứa nước mắt.Thương má tôi và nhớ cả quê hương .Cái quê hương tuyệt đẹp của tôi mà Việt Cộng đã cướp mất .Cái quê hương mà trên đó tôi không còn quyền sống như ý mình muốn ,phát biểu những gì mình nghĩ ,ca tụng những gì mình thích.Ở đó,ở quê hương tôi ,tôi còn bà mẹ già ,bà mẹ tám mươi đã cắt ruột đuổi con đi ,bỏ quê hương mà đi, để bà còn chút gì hy vọng sống thêm vài ba năm nữa !Bây giờ ,vợ con tôi cũng đã đi hết .Má tôi còn lại một mình .Thân cây cau giờ đã nhẵn dây trầu ,thêm tuổi đời một nắng hai mưa .Tôi biết ! Má ơi ! Con biết :cây cau già bây giờ đang nhớ thắt thẻo mấy dây trầu non …

Theo lời các con tôi kể lại,hôm tiếp được điện tín của bạn tôi ở Pháp đánh về báo tin tôi và hai đứa lớn đã tới Mã Lai bình yên, cả nhà tưng bừng như hội.Tụi nó nói :"Nội vội vàng vào mặc áo rồi quì trước bàn thờ Phật gõ chuông liên hồi.Đã giấu không cho ai biết mà nội gõ chuông giống như báo tin vui cho hàng xóm !"

"Mấy hôm sau,bỗng có công-an phường lại nhà.Công an đến nhà là lúc nào cũng có chuyện gì đó cho nên nội có hơi lo .Thấy dạng tên công an ngoài ngõ,trong này nội niệm phật để tự trấn an . Sau đó,nội cũng kể chuyện ba về Tây Ninh rồi nội kết rằng ba đã chết ở trên đó.Rồi nội khóc…"

“ Sau đó nội than không biết rồi sẽ ở với ai,rồi ai sẽ nuôi nội,bởi vì má buồn rầu đã bỏ nhà đi mất.Nghe vậy,tên công an vội vàng an ủi :

- Bà cụ đừng có lo ! Rồi chúng cháu sẽ đem bà cụ về ở với chúng cháu.Cứ yên chí !". Sau khi tên công an ra về ,nội vào buồng kể lại chuyện đó cho tụi con nghe,rồi nói : “Nội nghe thằng công an đòi đưa nội về nuôi mà nội muốn xỉu luôn !Không phải vì cảm động mà vì sợ ! Ở với tụi nó, thà chết sướng hơn !"

cả mọi người đều khóc .Đó là lần cuối cùng mà má tôi khóc với bầy cháu nội .Và tôi nghĩ rằng má tôi khóc mà không cần tìm hiểu tại sao mình khóc ,chỉ thấy cần khóc cho nó hả ,chỉ thấy càng khóc thân thể gầy còm càng nhẹ đi ,làm như thịt da tan ra thành nước mắt , thứ nước thật nhiệm mầu mà Trời ban cho con người để nói lên tiếng nói đầy câm lặng.

Bầy bạn học của các con tôi đứng thành hai hàng dài,chuyền nước mắt cho nhau để tiễn đưa tụi nó ra xe ngoài ngõ.Tôi hình dung thấy những cặp mắt thơ ngây mọng đỏ nhìn các con tôi đi mà nửa hồn tê-dại,không biết thương cho bạn mình đi hay thương cho thân phận mình ,người ở lại với đầy chua xót…

Tôi làm việc ở Côte d'Ivoire ( Phi Châu ),cách xa vợ con bằng một lục địa ,và cách xa mẹ tôi bằng nửa quả địa cầu.Những lúc buồn trống vắng,tôi hay ra một bãi hoang gần sở làm để ngồi nhìn biển cả. Mặt nước vuốt ve chân cát,tiếng sóng nhẹ nghe như thì thào…những thứ đó làm như chỉ dành cho riêng tôi .Tự nhiên tôi cảm thấy như được dỗ về an ủi. Những lúc đó, sao tôi nhớ má tôi vô cùng. Trên đời này má tôi là người duy nhứt an ủi tôi từ thuở tôi còn ấu thơ cho đến khi trên đầu tôi đã hai thứ tóc. Ngay đến đêm cuối cùng trên quê hương, cũng chính trong vòng tay khẳng khiu của má tôi mà tôi khóc, khi gởi vợ gởi con… Lúc nào tôi cũng tìm thấy ở má tôi một tình thương thật rộng rãi bao la, thật vô cùng sâu đậm, giống như đại dương mà tôi đang nhìn trước mặt.

Bây giờ tôi hiểu tại sao tôi hay ra ngồi đây để nhìn biển cả…