Hoài có đôi mắt tròn bồ câu, với ánh mắt sáng mà dịu dàng trên khuôn mặt trắng hồng, làm tăng thêm vẻ đẹp thùy mị, nết na của người thiếu nữ. Nét đẹp thiên phú, không phấn son, không đài các như các cô gái thị thành, với sự siêng năng, cần cù, nhẩn nại của Hoài làm cho nàng nỗi bật lên trong đám thôn nữ. Những đức tánh khiêm cung, nhu mì, hiền thục của Hoài, với nhan sắc mặn mà của nàng làm cho bao chàng trai trẻ trong làng để tâm ngắm nghé. Hoài là chị cả trong gia đình đông anh em. Chú thíêm Ðường có cả thảy 7 người con, 4 trai và 3 gái. Hoài là con lớn, nên sau khi học xong lớp đệ tứ, chú thiếm Ðường cho nàng đi học may. Nàng mở một tiệm may nhỏ, nhận may quần áo cho bà con lối xóm, để phụ thêm cho ngân sách gia đình trong hồi chật vật. Hoài khéo tay, lại chịu khó, nên những bộ quần áo nàng may đều làm cho khách hàng hài lòng. Tiệm may của Hoài tuy ở quê, nhưng Hoài có kiến thức và chịu khó, nên những bộ đồ kiểu do nàng may từ sách mẫu đều làm cho người mặc thoải mái và tăng thêm vẻ tươi thắm. Công việc may vá giúp cho Hoài kiếm được thêm tiền phụ với chú thiếm Ðường lo cho các em ăn học.
Gia đình chú thiếm Ðường tưởng cuộc sống êm đềm, tuy có phần vất vả, kéo dài như thế được lâu dài. Nhưng đất nước Việt Nam chịu cảnh thực dân Pháp đô hộ độc ác, nhiều phong trào độc lập dân tộc nỗi lên tranh đấu. Trong những năm đầu của mặt trận Việt Minh, khí thế nhân dân tranh đấu rất dũng mãnh, mà lực lượng Thanh Niên Tiền Phong của giới trẻ là một thành phần nồng cốt.
Chương, em trai kế của Hoài, bỏ học, gia nhập Thanh Niên Tiền Phong và thoát ly gia đình. Ngày Chương ra đi, chú thiếm Ðường gạt nước mắt, tiển con trai lên đường cứu nước. Chú thiếm Ðường tuy buồn vì xa đứa con yêu dấu, nhưng vẫn phải tạm gát chuyện tình cảm gia đình để Chương ra đi không vướng víu, bịn rịn.
Trong những lần sinh hoạt và tổ chức đoàn ngủ hóa thanh niên ở trong xóm ấp, Chương thỉnh thoảng ghé về thăm nhà. Ấp Trường Ðua, làng Hiệp Ninh giáp với cánh đồng lúa, trải dài qua con rạch nhỏ, rồi băng qua sông Vàm Cỏ Ðông đến một cánh đồng lúa nữa thì giáp với làng Thanh Ðiền. Hai làng Hiệp Ninh và Thanh Ðiền cách nhau ở con sông Vàm Cỏ Ðông, nhưng sự chia cắt của con sông làm cho dân ở hai làng như cách xa, biệt lập. Ða số dân làng Thanh Ðiền đều tham gia mặt trận Việt Minh. Những lần Chương cùng các bạn lén về làng Hiệp Ninh để hoạt động ngắn hạn, rồi sau đó cũng rút về Thanh Ðiền, băng ngang qua con sông Vàm Cỏ Ðông.
Làng Thanh Ðiền được coi như căn cứ của mặt trận Việt Minh, từ đó, cán bộ xâm nhập các làng kế cận. Mỗi lần đi công tác, có dịp ghé qua nhà, Chương thường dẫn về vài người bạn, trong số có Quan là bạn thân của Chương. Quan cũng đang theo bậc Trung Học, nhưng bỏ học nữa chừng để đi theo tiếng gọi của Núi Sông. Chàng trai trẻ của Thanh Niên Tiền Phong vẫn còn dáng dấp thư sinh, trắng trẻo, gió sương chưa nhuộm mái tóc đen bồng bềnh của chàng thư sinh ngày nào. Mỗi lần sinh hoạt thanh niên, Quan đều hát những bài ca nhạc cải cách và đàn Mandolin rất hay. Có đêm, Chương và Quan sau buổi sinh hoạt văn nghệ, về nhà thăm chú thiếm Ðường và ngủ lại. Tình yêu trai gái nẩy nở giữa Hoài và Quan càng ngày càng thắm thiết. Sự hiện diện của Quan trong sinh hoạt gia đình của chú thiếm Dường càng lúc càng gắn bó, thân mật.
Tình yêu của đôi thanh niên, thiếu nữ được sự chấp thuận của gia đình, chỉ chờ ngày làm lễ thành hôn, nhưng chiến cuộc giữa Pháp Việt càng ngày càng khốc liệt làm cho tương lai đôi trẻ bị xoáy vào trong cơn lốc của dân tộc. Chiến tranh Pháp Việt kết thúc bằng Hiệp Ðịnh Genève, chia đôi Việt Nam.
Hoài làm đám cưới gắp rút với Quan, cho kịp ngày Quan di chuyển đến điểm tập kết ra Bắc. Ngày vui hôn lễ thật ngắn ngủi. Rượu giao bôi có lẽ chưa hết hương nồng thì đôi trẻ đã nếm vị ly bôi. Chiếc cổng vu qui làm bằng hai tàu dừa uốn cong hình bán nguyệt, ở giữa có treo quày đủng đỉnh vẫn còn đó, ngoài cổng nhà, làm cho cô dâu trẻ ngậm ngùi mỗi lần bắt gặp dấu tích của tình yêu, của ngày vui đôi lứa quá ngắn ngủi.
Ðêm tiển chân Quan lên đường tập kết, Hoài nhìn chồng, lo lắng rồi ngước nhìn ra ngoài bầu trời tối đen, xa thẳm, mông lung. Mắt Hoài nhạt nhòe, đẩm lệ:
- Anh Quan, bao giờ em mới gặp lại anh? Anh đi Bắc, xa quá. Em biết anh nơi đâu để đi thăm?
- Cắp trên đã cho học tập. Năm sau, bầu cử Hiệp Thương, anh lại về với em chứ không lâu đâu.
- Chờ anh một năm nữa. Biết có gì chắc không. Em lo quá. Ở nhà, em vò vỏ trông anh. Cầu Trời Phật phù hộ anh đi đường bình an.
- Anh cũng vậy. Nhớ em lắm. Thương em lắm. Em rán giữ sức khỏe. Chỉ sang năm là anh sẽ về lại. Em đừng lo nhiều mà có hại cho sức khỏe. Thôi anh đià
Hoài u buồn, đưa mắt nhìn Quan, lòng xót xa và cảm thấy tủi thân cho phận gái sanh trong cảnh đất nước điêu linh. Nàng lẩm bẩm mấy câu trong Chinh Phụ Ngâm học hồi lớp đệ tứ:
"Thuở Trời Ðất nổi cơn gió bụi
Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên..."
Quan âu yếm nắm bàn tay trắng, ngón nhỏ, thon ngà của Hoài, hôn nhẹ lên đôi má còn đẩm lệ, nóng hổi của Hoài rồi xót xa từ giả người vợ trẻ, bước nhanh vào đêm tối, di băng qua cánh đồng lúa, hướng về làng Thanh Ðiền. Quan đã đi bao nhiêu lần trên bờ ruộng nầy, nhưng sao lần nầy, chàng thấy xao xuyến, băn khoăn. Tuy ra vẽ cứng rắn, nói chắc là năm sau sẽ trở lại với Hoài, nhưng trong lòng chàng đầy vẻ phân vân, lo lắng. Hưởng tình vợ chồng, chăn gối và không khí êm ấm gia đình ngắn ngủi, người chiến binh lại bước ra đi, về một nơi vô định nào đó. Rồi tương lai sẽ ra sao?
Quan lầm lũi bước đi trong đêm tối. Trời cũng như thông cảm với lòng người. Ðêm nay sao vắng quá. Bầu trời không trăng sao. Cả thiên nhiên cũng như nhuốm màu ảm đạm. Quan vẫn âm thầm đi về hướng Thanh Ðiền. Ðám cỏ óng ở ven bờ ruộng vướng vào ống quần Quan kêu sột soạt, làm cho đêm thêm tỉnh mịch. Quan vượt qua con kinh nhỏ sau chùa Gò Kén, rồi băng qua cánh đồng lúa, con sông Vàm Cỏ Ðông, tiến về làng Thanh Ðiền. Ðiểm hẹn của đơn vị Quan ở ven làng Thanh Ðiền. Từ đó, bộ đội tập kết được chuyển về điểm tập trung để chờ tàu đi Bắcà

Sau những đêm ân ái ngắn ngủi với Quan, Hoài biết rằng nàng đã có giọt máu của chàng trong người. Bây giờ thì Quan đã đi Bắc, một miền quê hương xa xôi mà Hoài không nghĩ rằng nàng có thể thông báo cho chàng biết Quan đã làm cha. Sau những tháng ngày xa vắng chồng và cơn hành hạ của bào thai, Hoài hạ sanh một bé trai rất kháo khỉnh, giống Quan như khuôn đúc. Ngày đêm, Hoài vẫn hướng mắt, đăm đăm nhìn về phía quê chồng, làng Thanh Ðiền, nằm hiền hòa bên bờ sông Vàm Cỏ Ðông, mong ngóng nhận được tin Quan. Người vợ trẻ vẫn hằng đêm dõi mắt nhìn quãng trời tối đen, nhớ lại đêm đưa tiển chồng, Quan lầm lũi băng mình trong đêm tối. Hoài ước mong một phép lạ, đem trả Quan về lại mái ấm gia đình. Nhưng những năm dài rồi cũng chậm chạp trôi qua. Hoài vẫn một lòng chờ đợi người xưa, mà người xưa thì vẫn bặt vô âm tín. Không một lá thơ, không một tin tức gì. Nam, Bắc đã thành hai miền xa lạ trên một đất nước chứa đầy chia rẽ, hận thù. Không có bầu cử, hiệp thương. Không có tin tức gì của người chiến binh đi Bắc tập kết. Vẫn biền biệt tin tức của người yêu, người chồng yêu dấu.
Làng Hiệp Ninh nằm trong vùng Quốc gia kiểm soát, còn phía bên kia sông, làng Thanh Ðiền thường xuyên có sự hoạt động của những cán bộàViệt Minh gài ở lại sau ngày tập kết. Vô tình, hai làng Hiệp Ninh và Thanh Ðiền cách ngăn bởi con sông Vàm Cỏ Ðông, mà cũng như cách ngăn bởi lằn ranh chính trị giống như hai miền Nam Bắc, cách ngăn bởi con sông Bến Hải. Tình cảm gia đình bị chia cắt, cách ngăn. Ðêm đêm, Hoài ru đứa con trai nhỏ, nhìn về quê chồng ở bên kia sông mà mơ tưởng đến một ngày đất nước thanh bình, mọi ranh giới cách ngăn được dẹp bỏ, để lòng người cùng hòa chung một nhịp yêu thương và không hận thù, để đứa con thơ dại được âu yếm nắm tay cả cha lẫn mẹ vui ngày đoàn viên và sung sướng hưởng những ngày thanh bình trên Quê Hương.

Lê Tấn Tài